Les médecins face à la question sociale. Profil, influences et pratiques de la Ligue panhellénique contre la tuberculose au début du XXe siècle
Vasiliki Theodorou Professeure émérite d’histoire grecque moderne et contemporaine, Université Démocrite de Thrace
Conférence magistrale dans le cadre de l’atelier Trajectories and Experiences of Associational Life in Southeast Europe: Greece and Yugoslavia (1918–2020).
Avec le soutien du Partenariat Hubert Curien France – Grèce « Aristote », du Partenariat Hubert Curien France – Slovénie «Proteus» et de l’École française d’Athènes.
En français
La Ligue panhellénique contre la tuberculose a été fondée en 1901, dans le cadre du 1ᵉʳ Congrès médical panhellénique à Athènes, à l’initiative d’un groupe de médecins qui visait à éduquer le public et sensibiliser le gouvernement afin qu’il prenne des mesures pour lutter contre la tuberculose, principal « fléau social » de l’époque. La Ligue, financée aussi bien par des particuliers que par l’État, ambitionnait de jouer un rôle déterminant dans l’élaboration d’une politique antituberculeuse en mobilisant des réseaux de citoyens à travers tout le pays. Figure centrale et âme de l’association, le médecin Vassilios Patrikios (1847-1926) en fut le secrétaire du Vassiliko Iatrosynedrio (Congrès Μédical Royale), le représentant du gouvernement grec aux congrès médicaux internationaux contre la tuberculose, l’auteur de nombreux traités sur la maladie en Grèce et le président de la Ligue pendant la majeure partie de son existence, jusqu’à sa mort.
La Ligue s’est efforcée d’intervenir de multiples façons dans la sphère publique, tant par la diffusion auprès des couches populaires de connaissances vulgarisées sur la prévention de la maladie que par la création d’institutions médico-sociales destinées à la combattre. Dans cette perspective, elle a traduit et distribué des ouvrages et des brochures contenant des conseils rédigés dans une langue accessible, a fondé un dispensaire antituberculeux au centre d’Athènes pour le dépistage des cas suspects, a soutenu financièrement les familles des malades et a exercé des pressions pour l’adoption de mesures législatives posant les bases de la politique antituberculeuse en Grèce.
L’objectif de cette communication est d’analyser les objectifs de la Ligue antituberculeuse, le profil et la composition de ses membres, les influences reçues d’initiatives comparables à l’étranger, ses relations avec le pouvoir politique et, surtout, les actions qu’elle a développées tout au long de son parcours. Dans un second temps, il s’agira d’examiner le discours formulé par les médecins de l’association à propos des causes sociales de la maladie et de soutenir que leur posture – telle qu’elle transparaît à travers les discours publics et les comptes rendus d’activité – témoigne d’un glissement sur cette question : d’une approche moralisante, qui tendait à imputer la propagation de la maladie aux comportements des classes populaires ignorantes, vers une lecture plus sociologique des conditions de vie des tuberculeux. Le cas de cette Ligue offre un éclairage précieux pour comprendre les modes d’action d’autres associations médico-sociales créées en Grèce durant les premières décennies du vingtième siècle pour faire face aux principales maladies sociales.
Doctors and Social Issues: Profile, Influences, and Practices of the Panhellenic League Against Tuberculosis in the Early 20th Century
Vassiliki Theodorou Professor Emerita of Modern and Contemporary Greek History, Democritus University of Thrace
Keynote Lecture organised within the frame of the workshop Trajectories and Experiences of Associational Life in Southeast Europe: Greece and Yugoslavia (1918–2020).
With the support of the Partenariat Hubert Curien France – Grèce « Aristote », the Partenariat Hubert Curien France – Slovénie «Proteus» and the École Française d’Athènes.
Lecture held in French
The Panhellenic League Against Tuberculosis was founded in 1901 during the 1st Panhellenic Medical Congress in Athens, at the initiative of a group of physicians who sought to educate the public and raise awareness among government officials so that they would take measures to combat tuberculosis, the primary “social scourge” of the time. The League, funded by both private individuals and the state, sought to play a decisive role in shaping tuberculosis control policy by mobilizing networks of citizens throughout the country. A central figure and the driving force behind the association, Dr. Vassilios Patrikios (1847–1926) served as secretary of the Vassiliko Iatrosynedrio (Royal Medical Congress), the Greek government’s representative at international medical congresses on tuberculosis, the author of numerous treatises on the disease in Greece, and the League’s president for most of its existence, until his death.
The League strove to make its presence felt in the public sphere in a variety of ways, both by disseminating accessible information on disease prevention to the working classes and by establishing medical and social institutions designed to combat the disease. To this end, it translated and distributed books and brochures containing advice written in accessible language, established a tuberculosis clinic in central Athens to screen suspected cases, provided financial support to the families of patients, and lobbied for the adoption of legislative measures laying the groundwork for Greece’s tuberculosis policy.
The keynote lecture will analyze the objectives and composition of the Anti-Tuberculosis League, the influences it drew from comparable initiatives abroad, its relations with political authorities, and, above all, its activities throughout its history. We will also examine the discourse articulated by the association’s physicians regarding the social causes of tuberculosis and argue that their stance—as reflected in public statements and activity reports—reveals a shift: from a moralizing approach, which tended to attribute the spread of the disease to the behavior of the ignorant working classes, toward a more sociological interpretation of the living conditions of patients. The case of this League offers valuable insights into the modes of action of other medical-social associations established in Greece during the early decades of the twentieth century to address major social diseases.
Οι γιατροί αντιμέτωποι με το κοινωνικό ζήτημα. Προφίλ, επιρροές και πρακτικές του Πανελλήνιου Συνδέσμου κατά της Φυματιώσεως στις αρχές του 20ού αιώνα
Βασιλική Θεοδώρου Ομότιμη Καθηγήτρια Νεότερης και Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
Διάλεξη στα γαλλικά
Ο Πανελλήνιος Σύνδεσμος κατά της Φυματιώσεως ιδρύθηκε το 1901, στο πλαίσιο του 1ου Πανελληνίου Ιατρικού Συνεδρίου στην Αθήνα χάρις στις πρωτοβουλίες μιας ομάδας γιατρών, και αποσκοπούσε να εκπαιδεύσει το κοινό και να ευαισθητοποιήσει την κυβέρνηση προκειμένου να λάβει μέτρα για την αντιμετώπιση της φυματίωσης, της κυριότερης «κοινωνικής μάστιγας» της εποχής. Ο Σύνδεσμος, ο οποίος χρηματοδοτήθηκε από ιδιώτες αλλά και από το κράτος, φιλοδοξούσε να παίξει σημαντικό ρόλο στη χάραξη μιας αντιφυματικής πολιτικής κινητοποιώντας δίκτυα πολιτών σε όλη τη χώρα. Κυρίαρχη μορφή και ψυχή του συνδέσμου ήταν ο γιατρός Βασίλειος Πατρίκιος (1847-1926), γραμματέας του Ιατροσυνεδρίου, εκπρόσωπος της ελληνικής κυβέρνησης σε διεθνή ιατρικά συνέδρια κατά της φυματίωσης, συγγραφέας πολλών πραγματειών για τη φυματίωση στην Ελλάδα και πρόεδρος του Συνδέσμου τα περισσότερα χρόνια λειτουργίας του, μέχρι τον θάνατό του. Ο Σύνδεσμος προσπάθησε να παρέμβει με πολλούς τρόπους στη δημόσια σφαίρα, είτε με τη διάχυση εκλαϊκευτικών γνώσεων για την προφύλαξη από τη νόσο στα ευρύτερα στρώματα, είτε με τη δημιουργία ιατρικο-κοινωνικών θεσμών για την αντιμετώπιση της νόσου. Στο πλαίσιο αυτό μετέφρασε και διένειμε βιβλία και φυλλάδια με συμβουλές σε απλή γλώσσα, ίδρυσε ένα αντιφυματικό ιατρείο στο κέντρο της Αθήνας για την ανίχνευση των υπόπτων, ενίσχυσε οικονομικά τις οικογένειες των ασθενών και άσκησε πίεση για την ψήφιση μέτρων που θα έθεταν τις βάσεις της αντιφυματικής πολιτικής στην Ελλάδα.
Στόχος της ανακοίνωσης είναι να μελετηθούν οι συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργήθηκε ο αντιφυματικός Σύνδεσμος, οι στόχοι του, η φυσιογνωμία και η σύνθεση των μελών του, οι επιρροές που δέχτηκε από ανάλογες παρεμβάσεις στο εξωτερικό, η σχέση του με την πολιτική εξουσία, και κυρίως οι δράσεις που ανέπτυξε στη διάρκεια της πορείας του. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, με ενδιαφέρει να εστιάσω στον λόγο που διατύπωσαν οι γιατροί του συλλόγου, σχετικά με τις κοινωνικές αιτίες της ασθένειας και να υποστηρίξω ότι στη στάση τους, όπως αυτή ανιχνεύεται μέσα από δημόσιους λόγους και λογοδοσίες, διαφαίνεται μία μετακίνηση στο θέμα αυτό: από μια ηθικολογικού τύπου προσέγγιση που είχε την τάση να αποδίδει τα υψηλά ποσοστά εξάπλωσης της νόσου στη συμπεριφορά των αμαθών σε μια πιο κοινωνιολογική ανάγνωση των συνθηκών διαβίωσης των φυματικών. Η περίπτωση του Συνδέσμου είναι διαφωτιστική για την κατανόηση του τρόπου δράσης και άλλων ιατρικο-κοινωνικών συλλόγων που δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα για την αντιμετώπιση των κυριότερων κοινωνικών ασθενειών.